Hiếu Ðạo

Plato/Trần Dzũng Minh Dân Phỏng Dịch

Hiếu Ðạo được phỏng dịch từ bài Euthyphro là một trong những bài viết của triết gia Plato (429 - 347 trước công nguyên) về những cuộc đối thoại của thầy ông ta là triết gia Socrates. Socrates sinh năm 469 tại thành Athens và bị xử uống thuốc độc chết năm 399 trước công nguyên. Socrates dáng người to lớn cục mịch, mũi gẫy, lông mày rậm và rối, miệng rộng, môi dầy, khi đứng như đổ về phía trước, hay đi chân đất, nói chung là một người đàn ông xấu xí. Nhưng dưới dạng xấu xí đó chứa đựng một bộ óc phi phàm của nhân loại. Câu chuyện bắt đầu khi Socrates nghe đồn, qua Chaerephon hỏi vị thần ở đền Delphi, rằng ông là người tài giỏi, thông thái nhất của thành Athen nơi ông cư ngụ. Ðể chứng tỏ đó là những lời đồn đãi vu vơ, ông đi khắp thành Athens, gặp những nhà biện bác nổi tiếng với dụng ý chứng tỏ ông không phải là người giỏi nhất thành. Nhưng sau mỗi lần đối thoại, ông đều bẻ gẫy những lý luận của những nhà biện bác khác. Trớ trêu thay chỉ vì muốn chứng minh rằng có người khác giỏi hơn mình trong thành, vô tình ông lại chứng minh là mình là người giỏi nhất thành và làm nhục những nhà biện bác khác. Ông bị thưa ra tòa vì lời vu cáo nói trăng nói cuội, làm băng hoại tuổi trẻ bởi vì những sự thâm thù này. Ông bị tòa xử uống thuốc độc chết. Mặc dù ông được một số bạn bè sẵn sàng bỏ tiền bạc để giúp ông trốn, nhưng ông đã từ khước như đã được Plato ghi nhận trong cuộc đối thoại với Crito và uống thuốc độc chết năm 399 trước công nguyên. Bài Hiếu Ðạo được phỏng dịch theo bài Euthyphro là tên của nhân vật đối thoại với Socrates về sự tín ngưỡng. Cuộc đối thoại này cho chúng ta thấy lối biện luận tài tình cộng với một sự hiểu biết sâu rộng và lối nhìn rất mạch lạc của Socrates (định nghĩa, đặt câu hỏi xem định nghĩa có tự mâu thuẫn không, định nghĩa có phù hợp với những dữ kiện đã biết không, v.v ...) Cũng dựa vào bài này cho chúng ta thấy tính khôi hài của Socrates khi trêu ghẹo Euthyphro trong lúc bàn cãi - Trần Dzũng Minh Dân.

Euthyphro: Có chuyện gì xẩy ra mà ông rời Lyceum, thôi không phá họ nữa, để đứng đợi trước cổng King Archon này hả Socrates ? Tôi không nghĩ vụ của ông trước tòa King Archon có lý như vụ của tôi đâu.

Socrates: Không đâu, Euthyphro; đây không phải là một vụ kiện cá nhân mà là một vụ kiện có tính cách công cộng.

Euthyphro: Thật à? Tôi đoán là lại có ai kiện cáo gì ông đây; không dám làm mất mặt ông nếu nghĩ là ông đang kiện cáo ai.

Socrates: Không, không phải tôi.

Euthyphro: Vậy thì người ta kiện ông?

Socrates: Ðúng thế.

Euthyphro: Ai vậy?

Socrates: Tôi cũng chẳng biết rõ người này, Euthyphro à; anh ta là một người đàn ông trẻ, chẳng có gì đặc biệt cả. Tôi nhớ tên anh ta là Meletus. Anh ta ở làng Pithis - nếu anh có thể hình dung Meletus người làng Pithis có mái tóc thẳng dài với hàm râu quai nón lưa thưa và chiếc mũi khoằm.

Euthyphro: Tôi không nhớ người này, Socrates à. Tuy nhiên anh ta kiện ông về vụ gì vậy?

Socrates: Vụ gì à? Chính tôi cũng không rõ lắm. Ðối với lứa tuổi của anh ta thì đây là một vụ kiện quan trọng và to lớn lắm. Anh ta tuyên bố là biết những đặc tính gì khiến những người tuổi trẻ trở nên hư đốn, và ai là những người chịu trách nhiệm cho điều đó. Tôi đoán anh ta là một người khôn ngoan, thấy sự thấp kém của tôi nên mang ra trước công luận để làm nhục tôi với lý do phá hoại luận cứ hiện đại của anh ta - giống như đứa trẻ mách mẹ ấy mà. Tôi tưởng anh ta là người duy nhất trong số các chính trị gia của chúng ta đi đúng đường, bởi vì điều đúng là chú ý và quan tâm đến những sự tốt đẹp nhất cho đám trẻ, giống như anh trông đợi ở người thợ làm vườn để ý đầu tiên đến những cây non nhỏ rồi mới tới những cây khác. Cũng như vậy, chẳng có tí gì nghi ngờ cả, Meletus trước hết loại những sâu bọ như chúng ta mà theo anh ta là đang phá hoại những mầm non đang trổ lá; sau đó rõ ràng là anh ta sẽ quay qua thế hệ già nua đang hưởng những bổng lộc vô tận của đất nước. Nhanh hay chậm, đó sẽ là kết quả đương nhiên của một sự bắt đầu như vậy.

Euthyphro: Tôi mong ước nó sẽ như vậy, Socrates à, nhưng tôi rất sợ rằng điều trái ngược sẽ xẩy ra. Theo tôi thấy khi anh ta đang cố gắng hại ông, anh ta đang bắt đầu phá hoại ngay từ trọng tâm thành phố của chúng ta. Nói cho tôi biết anh ta buộc ông tội gì mà bảo phá hoại, làm băng hoại tuổi trẻ?

Socrates: Toàn là những điều phi lý ở lần phân xử đầu tiên, anh bạn thân à. Anh ta nói tôi tạo ra các vị thần linh, và chính vì tôi tạo ra những vị thần linh khác và không chấp nhận những vị cũ nên anh ta kiện tôi, anh ta nói như vậy.

Euthyphro: Thì ra vậy, Socrates; thì ra là tại vì ông nói ông thường nghe những lời của thần linh. Như vậy anh ta buộc tội ông quảng bá những quan điểm lạ lùng, và anh ta ra tòa để trình bầy sai lạc về hành vi của ông, bởi vì anh ta biết rằng tạo cho quần chúng hiểu môột cách lệch lạc là điều làm dễ dàng. Ngay trong trường hợp của tôi khi nói ra những điều tiên đoán, tôi đã nói vài điều có tính cách tôn giáo với họ trước Hội Ðồng, họ cười cho tôi là một kẻ điên; mặc dù những lời tiên đóan của tôi chưa bao giờ sai; nhưng cũng chẳng sao - họ ghen tức với những người có những tài này như chúng ta. Tuy nhiên, mình không nên lo lắng quá vì họ mà nên gần gũi với họ bạo hơn nữa.

Socrates: Nhưng, bạn Euthyphro yêu quý của tôi ơi, nếu chỉ bị cười chế nhạo thì đâu có gì để lo lắng. Theo tôi, bạn biết không, dân Athens quan tâm rất ít tới những người hàng bậc thầy, nếu những người này không cố truyền bá những hiểu biết khôn ngoan của họ. Chỉ khi nào mà họ nghĩ rằng ai đó đang huấn luyện những người khác giỏi như vị đó thì họ sẽ tức giận - như là ghen tức, như anh nói, hay có lẽ vì lý do nào khác.

Euthyphro: Như vậy thì tôi chẳng nôn nóng để thử xem họ nghĩ gì về tôi ở phương diện đó tí nào.

Socrates: Anh đâu phải lo, vì họ có lẽ nhận thấy rằng anh rất ít khi xuất hiện trước công chúng và chẳng bao giờ muốn chỉ bảo ai điều gì cả; song le trong trường hợp của tôi, tôi sợ rằng họ giả định, vì địa vị trong xã hội của tôi, tôi không tôn kính ai cả, chẳng những không lấy tiền của ai mà lại còn sẵn sàng trả tiền cho những ai nghe tôi nói. Vì vậy vừa rồi tôi nói, nếu chủ đích của họ là cười chế nhạo tôi, như anh nói họ cười nhạo báng anh, thì đó chẳng phải là việc khó chịu khi chúng ta có những phút vui đùa, cười nói với nhau ở tòa. Nhưng nếu họ coi đây là việc nghiêm trọng thì chẳng biết vụ kiện này sẽ xẩy ra như thế nào - ngoại trừ những nhà tiên tri như anh.

Euthyphro: Socrates, tôi không dám nói là sẽ không có gì xẩy ra và ông sẽ cãi vụ kiện của ông một cách hoàn toàn như tôi sẽ cãi vụ của tôi.

Socrates: Ừ nhỉ, Euthyphro, vụ kiện cáo của anh là gì? Anh là người cáo buộc hay là kẻ bị cáo?

Euthyphro: Người truy tố.

Socrates: Ai?

Euthyphro: Người khi tôi tố cáo, thanh danh của tôi sẽ được đồn xa như là kẻ điên.

Socrates: Tại sao kẻ bị cáo lại lừng lẫy như vậy?

Euthyphro: Ðâu có lừng lẫy gì đâu; thật ra ông ta là mt ông già hiền lành.

Socrates: Người này là ai?

Euthyphro: Ông cụ thân sinh của tôi.

Socrates: Trời đất ơi! Cha ruột của anh hả?

Euthyphro: Vâng, đúng thế.

Socrates: Tội gì? Kiện về vụ gì?

Euthyphro: Tội giết người, Socrates à.

Socrates: Thượng đế ơi! Dĩ nhiên, hầu hết tất cả mọi người, Euthyphro, không có ý kiến về vụ kiện như vậy có đúng không. Tôi đoán rằng chẳng phải ai cũng làm được điều đó, nếu có, phải là người với sự hiểu biết sâu xa.

Euthyphro: Ðúng thế, Socrates.

Socrates: Như vậy, người bị giết đó là một người thân thuộc? Ðương nhiên rồi, anh sẽ không, dĩ nhiên, lôi bố anh ra tòa vì giết một người ngoài.

Euthyphro: Thật buồn cười, Socrates à, ông không nên nghĩ rằng điều đó tạo ra sự khác biệt giữa người thân của tôi hay người ngoài, và không nhận ra được rằng điểm chính ở đây là kẻ sát nhân giết người hợp pháp hay không; nếu ông ta giết người hợp pháp, chẳng ai đụng được tới ông ta, nhưng nếu ông ta giết người bất hợp pháp thì ông ta phải bị xét xử - ngay cho dù nếu ông ta là người san sẻ tâm sự và ngồi cùng mâm với ông; bởi vì nếu ông biết mà vẫn giao tiếp với một người như vậy và không làm tinh khiết chính bản thân mình với ông ta bằng cách mang ông ta ra xét xử trước luật pháp, ông cũng có tội không khác gì kẻ tòng phạm. Thật ra, người chết là một nhân công ban ngày của tôi; chúng tôi đang làm ruộng ở Naxos và anh ta làm việc cho tôi ở đó. Anh ta uống rượu say, nổi nóng với một người giúp việc cho tôi, đâm chết người đó. Cha tôi mới trói tay chân hắn lại và ném xuống hố; rồi sai người đi lại đây để hỏi nhân viên hữu trách phải làm gì. Trong khi đó cha tôi chẳng để ý gì đến tội nhân cả, quên khuấy luôn hắn, vì coi hắn như một kẻ sát nhân, chẳng cần biết nếu hắn ta chết. Chuyện xẩy ra đúng y như vậy; đói, bị bỏ ngoài trời và tù túng, hắn chết trước khi người thông tin trở về sau khi nói chuyện với người rành luật. Ðó là lý do tại sao cha tôi cùng với những thân bằng quyến thuộc đang tức giận tôi; bởi vì người bị chết mà tôi đang truy tố cha tôi ra tòa với tội giết người, thứ nhất (theo lời họ) cha tôi không có giết tên đó, thứ hai, ngay cho dù cha tôi có giết đi chăng nữa, tại vì người chết là kẻ sát nhân, người ta không nên chính mình bận tâm bênh vực cho kẻ sát nhân, bởi đó là một hành động vô đạo của một người con truy tố chính cha mình tội giết người. Họ có đầu óc nông cạn, Socrates, để hiểu luật tôn giáo về vấn đề hiếu đạo và vô đạo.

Socrates: Nhưng nói cho tôi biết, Euthyphro, anh có thật sự tin rằng anh hiểu sự phán xét của luật lệ tôn giáo, và cái gì thì khiến những hành động hiếu đạo hay vô đạo, chính xác tới độ trong những trường hợp mà anh miêu tả anh không có sai lầm? Anh có sợ là vì truy tố cha anh trước tòa chính anh có thể phạm tội vô đạo không?

Euthyphro: Không, Socrates; tôi không đáng kể như vậy, và Euthyphro không khá hơn gì những người tầm thường, nếu tôi đã không có những kiến thức chính xác về những sự việc đó.

Socrates: Trong trường hợp đó, Euthyphro, vì anh giỏi như vậy, điều hay nhất mà tôi có thể làm, theo tôi suy đoán, là trở thành học trò của anh; và trước khi vụ kiện tôi của Meletus xẩy ra, để thách thức anh ta trên điểm nầy, bằng cách nói rằng trong quá khứ tôi rất mong muốn có kiến thức tôn giáo; nhưng bi giờ, từ khi anh ta biện minh rằng tôi đã sai lầm trầm trọng trong lối suy nghĩ tự lập và quan niệm dị biệt về tôn giáo, tôi trở thành học trò của anh. "Và nếu anh chấp nhận, Meletus," tôi sẽ nói, "Euthyphro là bậc thầy trong những lãnh vực này, anh cũng phải giả định rằng lòng tin của tôi là thật, và bãi nại vụ kiện tôi. Nếu anh không chấp nhận điều này thì khi anh buộc tội tôi, anh cũng phải buộc tội ông ta, vị thầy của tôi, vì đã làm hư hoại những người già cả, chính bản thân tôi và cha của thầy tôi - bản thân tôi bởi những lời dậy bảo, và cha của ông ta bởi sự cảnh cáo nhẹ nhàng và sửa đổi." Nếu anh ta từ chối không nghe và không chịu bãi nại hay cáo buộc anh, tôi nghĩ tôi sẽ đưa cùng một vấn đề ra trước tòa, đúng không?

Euthyphro: Dựa vào lời của tôi, Socrates, nếu anh ta thật sự cố buộc tội tôi, tôi nghĩ tôi có thể tìm được yếu điểm của anh ta; và chúng ta sẽ có nhiều điều nói về anh ta trước tòa trước khi anh ta có cơ hội nói về tôi!

Socrates: Tôi cũng thấy điều đó như anh, người bạn quý của tôi ơi; đó là lý do tại sao tôi nôn nóng trở thành học trò của anh, bởi vì tôi biết rằng nhân vật Meletus này (chắc chắn có những người khác nữa, nhưng Meletus nói riêng) hình như không cả để ý đến anh, trong khi ấy anh ta với cặp mắt sắc bén đã nhận tôi một cách dễ dàng và buộc tội tôi là vô đạo. Vậy thì giờ đây tôi kêu gọi anh nói cho tôi biết những gì anh cam đoan là biết chắc chắn: Cái gì là ý của anh khi nói về hiếu đạo và vô đạo, cả hai điều liên quan đến việc giết người và những lãnh vực khác. Có đúng không, trong mọi hành động hiếu đạo thì tự nhận thấy, cũng tương tự như vậy, vô đạo trong mọi trường hợp đều trái ngược với hiếu đạo nhưng tự nó luôn luôn như vậy; nói cách khác khi cái gì được coi như có tính cách vô đạo thì có một đặc điểm chắc chắn của sự vô đạo?

Euthyphro: Ðúng như vậy không nghi ngờ gì nữa, Socrates.

Socrates: Như vậy nói cho tôi nghe anh định nghĩa thế nào là hiếu đạo và vô đạo?

Euthyphro: Ðược rồi. Tôi nói hiếu đạo bao gồm những gì tôi đang làm: truy tố một kẻ phạm pháp với tội giết người hay ăn cắp của đền thờ hoặc bất cứ tội phạm nào, ngay cho dù kẻ phạm pháp là cha ông hay mẹ ông hoặc bất cứ ai; và nếu không xét xử một người tội phạm thì là vô đạo. Socrates, tôi sẽ trích dẫn một bằng chứng cho ông - tôi đã chứng tỏ rõ ràng với mọi người khác để biện minh cho hành động của tôi - chứng minh rằng đây là cách thức để giữ cán cân công lý: ý tôi muốn nói rằng ta không thể tha thứ cho người với hành vi vô đạo, không cần biết người đó là ai. Hãy xem những chứng cớ hùng hồn này. Mọi người đều tin và đồng ý rằng Zeus là chúa tể các loài thần; cùng một lúc họ cũng đồng ý là ông ta cầm tù cha mình với tội nuốt chửng những người con trai của mình vì quyền chống trả, và bố ông ta cắt tay chân của chính cha mình cũng cùng một lý do. Nhưng họ lại trách cứ tôi về vụ truy tố cha của tôi khi ông ta phạm pháp, vì vậy họ tự mâu thuẫn với chính họ khi đặt ra luật này cho thần thánh và luật kia cho tôi.

Socrates: Euthyphro, anh có nghĩ rằng đó chính là lý do tại sao họ thưa tôi ra tòa vì tôi không chịu tin những câu chuyện thần thánh vô lý như vậy không? Ðương nhiên chuyện như vậy sẽ bảo quan điểm của tôi sai. Nhưng anh là bậc thầy trong lãnh vực này và cũng rất tin tưởng những câu chuyện thần thoại như vậy, tôi nghĩ rằng những người như tôi sau khi suy nghĩ kỹ cũng phải tin theo. Chúng tôi nói được gì bây giờ khi chính chúng tôi tự thú là chẳng biết gì về mục này? Nhưng nói cho tôi biết, vì tình bạn bè, anh có thật sự tin những điều đã được miêu tả như vậy không?

Euthyphro: Tin, Socrates à, còn nhiều điều thật hay mà người bình thường không biết tới.

Socrates: Như vậy anh cũng tin là có chiến tranh giữa các thần linh với nhau, cãi nhau kịch liệt và đánh nhau, sợ còn hơn thế nữa phải không? Ý tôi muốn nói những chuyện mà đã được kể bởi những thi sĩ và được các họa sĩ vẽ trong những hình ảnh tôn giáo, nhất là trên chiếc áo được kiệu tới Acropolis trong ngày đại lễ hội Panathenaic, phủ đầy những hình ảnh như vậy; ta có thể nói những chuyện thần linh này có thật phải không, Euthyphro?

Euthyphro: Ðúng thế, Socrates, chẳng phải chỉ những chuyện này (như tôi đã nói vừa rồi) nếu anh muốn tôi sẽ kể anh nghe nhiều sự thật khác về tôn giáo của chúng ta. Tôi chắc chắn là anh sẽ hết hồn khi nghe những chuyện đó.

Socrates: Tôi cũng nghĩ thế. Nhưng anh nên kể cho tôi nghe khi chúng ta có thời giờ rảnh rỗi; hiện tại tôi muốn anh thử trả lời thật chính xác câu hỏi mà tôi sẽ hỏi anh bi giờ. Anh bạn biết không, khi tôi hỏi anh lúc nẫy hiếu đạo là gì, anh chưa trả lời tôi trọn vẹn; anh chỉ nói những gì anh đang làm hiện tại là truy tố cha anh với tội giết người là một hành động có tính cách hiếu đạo.

Euthyphro: Vâng, và những gì tôi đã nói là đúng, Socrates à.

Socrates: Không ngờ gì cả; nhưng anh cũng công nhận là có rất nhiều cách hiếu đạo.

Euthyphro: Ðúng như vậy.

Socrates: Vậy thì anh có nhớ rằng tôi bảo anh là đừng có nói cho tôi một hay hai hành động có tính cách hiếu đạo, mà diễn tả những đặc điểm thật sự khiến mọi hành động hiếu đạo thành hiếu đạo không? Bởi vì tôi tin là anh đã nói rằng mọi hành động vô đạo có tính vô đạo, tương tự như vậy mọi hành động hiếu đạo có tính hiếu đạo bởi một đặc điểm. Anh có nhớ không?

Euthyphro: Có, tôi nhớ.

Socrates: Vậy thì giải thích cho tôi biết cái đặc điểm này của hiếu đạo, khi tôi thấy nó, dùng nó như một khuôn thước, tôi sẽ có khả năng để diễn tả bất cứ hành động nào, của anh hay của bất cứ ai, có tính cách hiếu đạo nếu nó nằm trong khuôn thước và vô đạo nếu nó không.

Euthyphro: Nếu đó là điều ông muốn, Socrates, tôi sẽ trình bầy như vậy.

Socrates: Tôi muốn như vậy.

Euthyphro: Vậy thì cái gì mà được thần linh chấp nhận là hiếu đạo, cái gì thần linh không chấp nhận là vô đạo.

Socrates: Câu trả lời thật hay, Euthyphro, và trả lời đúng cách tôi muốn. Ðúng hay sai, tôi chưa biết, nhưng chắc chắn anh sẽ tiếp tục giúp cho tôi hiểu là câu anh vừa nói là đúng.

Euthyphro: Chắc chắn.

Socrates: Vậy thì chúng ta tiếp tục; để xem chúng ta đang nói gì. Hành động hay nhân vật nào mà được thần thánh yêu thích là hiếu đạo, và hành động hay nhân vật nào mà thần thánh ghét là vô đạo, hiếu đạo không giống như vô đạo nhưng là sự tương phản của nó. Có phải vậy không?

Euthyphro: Vâng thưa đúng như vậy.

Socrates: Và định nghĩa được coi như thoả đáng?

Euthyphro: Tôi nghĩ như vậy, Socrates.

Socrates: Chúng ta cũng đã nói rằng thần linh thì cũng chia rẽ và bất đồng ý kiến với nhau, và chắc chắn có ghét nhau phải không, Euthyphro?

Euthyphro: Có, chúng ta có nói.

Socrates: Bất đồng ý kiến về điều gì, anh bạn thân của tôi ơi, mà gây ra ghét bỏ và giận dữ? Chúng ta hãy nhìn theo lối này. Nếu anh và tôi bất đồng ý về câu hỏi số nào lớn hơn trong hai số, sự bất đồng ý kiến này sẽ khiến chúng ta trở nên độc ác và giận dữ với nhau không? Chúng ta sẽ giải quyết chuyện này nhanh chóng bằng cách dùng toán học phải không?

Euthyphro: Ðúng thế.

Socrates: Và giả sử chúng ta bất đồng ý về kích thước của hai vật, chúng ta giải quyết vấn đề này nhanh chóng bằng phương pháp đo lường phải không?

Euthyphro: Ðúng như vậy.

Socrates: Như vậy đề tài gì của sự cãi lộn khiến chúng ta không thể đồng ý đến nỗi chúng ta trở nên độc ác và giận dữ điên cuồng lên với nhau như vậy? Có lẽ anh không nói ngay lập tức được, tôi đề nghị hãy thử xem những đề tài đòi hỏi những câu hỏi như đúng hay sai, danh dự hay vô danh dự, tốt hay xấu. Có phải khi chúng ta bất đồng ý về những điều này, và không thể đi đến một quyết định thỏa đáng về chúng thì chúng ta trở nên giận dữ với nhau (khi chúng ta giận dữ với nhau) - cả anh và tôi và tất cả nhân loại?

Euthyphro: Ðúng, đó là những loại bất đồng ý kiến, Socrates, về những đề tài mà ông vừa nói.

Socrates: Thế còn những thần linh, Euthyphro? Nếu họ có bất đồng ý kiến với nhau, có cùng nguyên nhân như vầy không?

Euthyphro: Không thể tránh được.

Socrates: Trở lại quan niệm của anh, anh bạn đáng giá Euthyphro của tôi ơi, như vậy những vị thần linh cũng có những quam niệm khác nhau về cái gì đúng, tương tự cho cái gì là danh dự và mất danh dự, tốt hay xấu; bởi vì chắc chắn họ sẽ không chia rẽ nếu họ không bất đồng ý kiến trên những đề tài này, phải không?

Euthyphro: Ông nói đúng rồi.

Socrates: Như vậy một nhóm của sự yêu thích thì được xem như là danh dự và tốt và đúng, còn sự ghét thì ngược lại?

Euthyphro: Chắc chắn.

Socrates: Nhưng mà theo anh thì cũng cùng một thứ mà được xem như là đúng bởi một số vị thần và sai bởi một số các vị khác; ý tôi muốn nói những điều mà họ tranh cãi, gây ra chia rẽ và đánh lẫn nhau, đúng không?

Euthyphro: Ðúng.

Socrates: Rõ ràng cùng một thứ mà được cả yêu lẫn ghét bởi các thần linh; có nghĩa, cùng một thứ mà sẽ là vật thần yêu và thần ghét.

Euthyphro: Rõ ràng như vậy.

Socrates: Như vậy với sự lý luận này, Euthyphro, một điều cũng sẽ vừa là hiếu đạo vừa là vô đạo.

Euthyphro: đúng thế.

Socrates: Vậy thì anh chưa trả lời câu hỏi của tôi, anh bạn giỏi của tôi ơi. Tôi đâu có bảo anh nói cho tôi biết cái gì thật sự vừa cả hiếu đạo lẫn vô đạo đâu; và rõ ràng cái gì thần yêu cũng là cái thần ghét. Như vậy trở lại chuyện hành động hiện tại sửa đổi cha của anh, Euthyphro, chẳng có gì đáng ngạc nhiên nếu những việc anh làm thì hài lòng Zeus nhưng làm tức giận Cronos và Uranus, làm Hephaestus vui lòng nhưng phật lòng Hera; tương tự với những vị thần khác bất đồng ý kiến với nhau trên đề tài.

Euthyphro: Nhưng, Socrates, theo tôi thì không có một vị thần nào, cho dẫu làm sao, bất đồng ý với nhau ở điểm là bất cứ ai giết người không lý do chính đáng phải bị đưa ra ánh sáng công lý.

Socrates: Như vậy thì nói cho tôi biết điều này, Euthyphro, trong trường hợp của nhân loại, anh chưa bao giờ nghe bất cứ ai cãi rằng một tội phạm giết người không có lý do chính đáng hoặc phạm một tội nào đó thì nên bị trừng phạt?

Euthyphro: Ngược lại là đàng khác, họ không bao giờ ngừng cãi những câu hỏi này, nhất là trước tòa. Họ phạm bất cứ tội gì, dùng hết chữ, làm hết mình để tránh khỏi bị trừng phạt.

Socrates: Họ có bao giờ thật sự nhận tội không, Euthyphro, ngay trong trường hợp họ nhận có tội, họ bảo không nên trừng phạt họ?

Euthyphro: Không, điều đó dĩ nhiên chưa bao giờ.

Socrates: Như vậy họ đâu có làm hết sức mình; bởi vì tôi nghĩ có một điều mà họ không dám nói, họ không cãi là nếu họ có tội thì không nên trừng phạt họ, nhưng họ luôn luôn chối là họ có tội, giả sử như vậy, phải không?

Euthyphro: Ðiều đó thì đúng.

Socrates: Như vậy họ không cãi là kẻ có tội thì nên bị trừng phạt; điều họ sẽ cãi là ai là kẻ phạm tội, phạm tội gì, và phạm tội lúc nào.

Euthyphro: Ðiều đó thì đúng.

Socrates: Như vậy những vị thần thì cũng thế - giả định rằng họ bị chia rẽ bởi câu hỏi đúng hay sai như anh nói - một số buộc tội những số khác là sai lầm, số kia thì chối, phải không? Bởi vì chắc chắn là không một ai, người bạn giỏi của tôi ơi, cho dù thần hay người phàm, dám kiên định rằng không nên trừng phạt kẻ phạm tội.

Euthyphro: Vâng, những gì ông nói thì đúng, Socrates, những điểm chính, bất kể gì.

Socrates: Nhưng tôi thiết tưởng, Euthyphro, là mỗi hành động thì được cãi bởi người cãi, cho dù họ là thần thánh hay phàm nhân - giả định là thần thánh cũng cãi. Bởi vì họ bất đồng ý kiến về hành động nào đó mà một số bảo đúng, một số bảo sai, đúng thế không?

Euthyphro: Ðúng.

Socrates: Như vậy, bạn Euthyphro yêu quý của tôi ơi, hãy truyền kiến thức của bạn cho tôi khiến tôi trở nên thông thái hơn. Nếu một kẻ làm công phạm tội sát nhân, và bị trói bởi người chủ của kẻ mà anh ta mới giết, chết bởi những sợi dây trói trước khi người chủ biết phải xử anh ta ra sao từ giới chức trách, chứng cớ nào anh có mà tất cả các vị thần linh cho rằng người này bị giết chết một cách sai lầm, dựa trên sự kiện của người đó khiến một người con có thể kết tội cha của anh ta và tuyên bố trước công chúng rằng cha anh ta phạm tội giết người? Hãy cho tôi những bằng cớ chắc chắn chứng minh rằng trong những trường hợp không một chút ngờ vực như vầy tất cả các vị thần đều xem đây là hành động đúng, và nếu anh chứng minh một cách trọn vẹn, tôi sẽ không ngừng ca tụng sự hiểu biết thông thái của anh.

Euthyphro: Nó có lẽ là một việc làm không dễ, Socrates. Dĩ nhiên tôi có thể chứng tỏ điều đó một cách đơn giản.

Socrates: Thế à; anh nói như vậy là bởi vì anh nghĩ rằng tôi u tối hơn bồi thẩm đoàn. Rõ ràng là anh sẽ chứng minh với họ cả hai điều là những hành vi này thì sai và tất cả các vị thần đều chống báng những hành vi như vậy.

Euthyphro: Chắc chắn, Socrates, nếu họ nghe những lời tôi nói.

Socrates: Vâng, họ sẽ lắng nghe, nếu vụ kiện của anh được trình bầy một cách mạch lạc. Nhưng tôi vừa nghĩ tới một điều trong lúc anh nói, và tôi nghĩ luẩn quẩn trong đầu như vầy : "Giả sử là ngay cho dù Euthyphro đã chứng minh với một cách đơn giản là tất cả các thần linh đều xem vụ giết người này là sai trái, anh ta đã giúp tôi hiểu hiếu đạo và vô đạo được bao nhiêu? Hành động này có lẽ như được thấy là điều thần ghét. Nhưng điểm của sự thật là chúng ta vẫn không tìm ra ngay lúc này rằng đâu là sự khác biệt giữa cái gì là hiếu đạo và cái gì thì không phải; chúng ta đã tìm ra cái gì thần ghét và thần yêu." Như vậy tôi tạm chấp nhận với anh hành vi của cha anh, Euthyphro, chúng ta giả định, nếu anh muốn là tất cả các vị thần coi đó là điều sai trái và chống báng. Nhưng giả sử rằng chúng ta giờ làm một sự sửa đổi trong công thức của chúng ta tới độ là những gì mà tất cả các vị thần ghét là vô đạo và những gì tất cả các vị thần yêu thích là hiếu đạo (những gì một số yêu và một số ghét thì không có); Anh có muốn đây là định nghĩa của chúng hiện tại về hiếu đạo và vô đạo không?

Euthyphro: Có cái gì để chống đâu, Socrates?

Socrates: Phần tôi thì chẳng có gì cả, Euthyphro, nhưng tôi muốn anh xem về phần anh nếu điều giả định này sẽ làm dễ dàng nhất cho anh để chỉ bảo tôi như anh hứa.

Euthyphro: Nếu vậy thì tôi sẽ nói là hiếu đạo là những gì mà các vị thần yêu thích và ngược lại những gì các vị thần ghét đều là vô đạo.

Socrates: Như vậy chúng mình, Euthyphro, có nên tới lúc xem xét định nghĩa nầy xem nó đầy đủ trọn vẹn, hay chúng mình nên bỏ qua và chấp nhận cả hai giả định của chúng mình và của những người khác, chấp nhận lời của người nói như sự thật của những gì anh ta nói không? Hay chúng mình nên kiểm tra xem lời nói của anh ta nói lên điều gì?

Euthyphro: Vâng, mình nên. Giống nhau vậy thôi, tôi nghĩ định nghĩa này thì rất thỏa đáng.

Socrates: Chúng ta sẽ chẳng mấy chốc có thể phán đoán, thưa ngài. Hãy xem xét câu hỏi này: Cái gì có tính cách hiếu đạo được yêu thích bởi các vị thần bởi vì nó có tính hiếu đạo, hay nó có tính hiếu đạo bởi vì nó được yêu?

Euthyphro: Tôi không hiểu ý của ông, Socrates?

Socrates: tôi sẽ cố giải thích rõ ràng hơn. Có phải chúng ta nói những điều như "được mang" và "mang", "được dẫn" và "dẫn", "được thấy" và "thấy" phải không? Và anh có hiểu rằng trong những đôi chữ đó, mỗi chữ thì khác nhau, chúng nó khác nhau ra làm sao?

Euthyphro: Vâng, tôi nghĩ tôi hiểu.

Socrates: Có phải cũng có vật "được yêu" và vật khác thì "yêu" không?

Euthyphro: Dĩ nhiên.

Socrates: Vậy nói cho tôi biết một vật được mang bởi vì người mang nó hay còn lý do nào khác?

Euthyphro: Không, đúng là lý do đó.

Socrates: Một vật được dẫn thì được dẫn bởi vì người dẫn nó, và một vật được nhìn được nhìn bởi vì người nhìn nó?

Euthyphro: Chắc chắn.

Socrates: Như vậy chúng ta không thấy một vật bởi vì nó là vật được nhìn, mà ngược lại một vật được nhìn vì chúng ta nhìn nó; và chúng ta không dẫn một vật bởi vì nó là vật được dẫn mà nó là vật được dẫn bởi vì chúng ta dẫn nó; và chúng ta không mang một vật bởi vì nó là vật được mang mà nó là vật được mang bởi vì chúng ta mang nó. Ý của tôi có rõ không, Euthyphro? Những gì tôi muốn nói là vầy nếu bất cứ vật gì được sản xuất, hoặc được làm ra dưới bất cứ hình thức nào, nó không phải được sản xuất bởi vì nó là một sản phẩm, mà nó là một sản phẩm bởi vì nó được sản xuất; và nó không phải được làm ra bởi vì nó là một chứng tích cụ thể của một việc làm, mà nó là một chứng tích cụ thể của một việc làm bởi vì nó được làm ra. Anh có đồng ý với tôi về điều này không?

Euthyphro: Tôi đồng ý.

Socrates: Như vậy một vật được yêu thích, một là sản phẩm, hai là chứng tích cụ thể của một việc làm, phải không?

Euthyphro: Chắc chắn.

Socrates: Tương tự như vậy, như là những thí dụ trước của chúng ta, nó không phải được yêu bởi những người yêu nó bởi vì nó là chứng tích cụ thể của sự yêu thích, mà nó là chứng tích cụ thể của sự yêu thích bởi vì nó được yêu thích.

Euthyphro: Vâng, nó phải như vậy.

Socrates: Như vậy chúng ta có thể nói gì về sự hiếu đạo? Nó được yêu thích bởi tất cả các vị thần theo định nghĩa của anh mà phải không?

Euthyphro: Vâng.

Socrates: Chỉ bởi vì nó có tính hiếu đạo, hay là nguyên nhân nào khác?

Euthyphro: Không, bởi vì nó có tính hiếu đạo.

Socrates: Như vậy nó được yêu thích bởi vì nó có tính hiếu đạo, không phải có tính hiếu đạo vì nó được yêu thích?

Euthyphro: Hình như vậy.

Socrates: Nhưng nó là như vậy bởi vì một điều được yêu thích bởi các vị thần nên nó là một chứng tích cụ thể của sự yêu thích hay được thần yêu.

Euthyphro: Dĩ nhiên.

Socrates: Như vậy cái gì được thần yêu thì không phải giống như cái gì có tính hiếu đạo, Euthyphro, cũng không phải cái gì có tính hiếu đạo thì giống như cái gì được thần yêu, như là anh vừa biện minh. Chúng nó là hai điều khác nhau.

Euthyphro: Làm sao mà ông kết luận được như vậy, Socrates?

Socrates: Bởi vì chúng ta đồng ý là cái gì có tính hiếu đạo thì được yêu thích bởi vì nó có tính hiếu đạo, và không phải có tính hiếu đạo bởi vì nó được yêu, có phải không?

Euthyphro: Phải.

Socrates: Và chúng ta đồng ý rằng cái gì được thần yêu được thần yêu bởi vì thần yêu nó, từ điều thật sự là họ yêu nó, không phải họ yêu nó bởi vì nó được thần yêu.

Euthyphro: Ðiều đó thì đúng.

Socrates: Nhưng nếu cái gì được thần yêu mà giống hệt như cái gì có tính hiếu đạo, Euthyphro yêu quý của tôi ơi, như vậy nếu cái gì có tính hiếu đạo được yêu thích bởi vì nó có tính hiếu đạo, cái gì được thần yêu sẽ được yêu bởi vì nó được thần yêu; và nếu cái gì thần yêu đã được thần yêu bởi vì nó được yêu bởi các vị thần, như vậy cái gì có tính hiếu đạo sẽ có tính hiếu đạo bởi vì nó được yêu bởi họ. Như vậy đó, anh có thể thấy sự tương quan giữa chúng nó trái ngược nhau; chứng tỏ rằng chúng nó hoàn toàn khác biệt lẫn nhau. Một cái dễ yêu bởi vì nó được yêu, còn cái kia được yêu bởi vì nó dễ yêu. Euthyphro, tôi chẳng thà nghĩ rằng khi tôi hỏi anh hiếu đạo là gì, anh đã không muốn vén chỉ cho tôi thấy sự tinh tuý của nó mà chỉ có nói đến một trong những đặc điểm của nó, nói rằng hiếu đạo có đặc điểm là được yêu thích bởi tất cả các thần linh. Nhưng anh lại không nói cho tôi biết rằng cái gì thì có cái đặc điểm này. Như thế đó, nếu anh không phản đối, xin anh vui lòng đừng che dấu sự thật với tôi nữa, hãy trở lại từ đầu và nói cho tôi biết rằng hiếu đạo là cái gì mà nó được yêu thích bởi tất cả các vị thần hoặc có những đặc điểm nào khác nữa - chúng ta sẽ không tranh luận về chuyện đó - nói thẳng, không cần phải giữ lễ, cái gì là hiếu đạo và vô đạo.

Euthyphro: Nhưng, Socrates, tôi không biết làm sao diễn tả với anh những gì trong đầu của tôi. Bất cứ sự tiến triển nào chúng ta đạt vì lý gì mà cứ thay đổi và không ở một vị trí nhất định như chúng ta đã trình bầy.

Socrates: Euthyphro, lời của anh là tác phẩm của ông tổ Daedalus của tôi; nếu tôi là người công bố và trình bầy chúng, chắc chắn anh sẽ trêu ghẹo tôi bằng cách nói rằng vì có họ hàng với ông ta nên kết quả của những sự lý luận của tôi chạy mất tiêu và nhất định không ở một vị trí cố định nào cả. Như vậy thì, theo như anh đề nghị, chúng ta cần những điều hay chắc chắn khác. Bởi vì theo anh thì chúng nó chạy lòng vòng như anh thấy.

Euthyphro: Như tôi thấy, Socrates, những điều hay chắc chắn mà theo lời của tôi nói thì chính là những gì ông đã nói. Bởi vì không phải tôi thổi phồng chuyện nói vòng vòng không ở nhất định ở một điểm nào cả. Theo tôi thì chính ông là Daedalus, bởi vì cho tới bi giờ đối với tôi thì chúng vẫn ở chỗ cũ mà.

Socrates: Trong trường hợp đó, anh bạn yêu quý của tôi, hình như là tôi vĩ đại hơn cả Daedalus trong nghệ thuật này. Ông ta chỉ có thể đủ sức làm thay đổi lời của ông ta, trong khi đó tôi rõ ràng làm thay đổi cả lời người khác lẫn của tôi. Xin vui lòng để ý rằng điểm khích động nhất của nghệ thuật của tôi là tôi không cố ý tài khôn. Tôi thà những lời của chúng ta còn chứ không thèm gia tài của Tantalus hay là cái tài của Daedalus. Nói vậy đủ rồi. Vì anh như bị khủng hoảng, chính tôi sẽ cố gắng tiếp tay với anh để chỉ cho tôi hiểu sự hiếu đạo; và đừng có bỏ cuộc sớm quá. Giờ hãy xem điều này có đúng với anh không, cái gì có tính hiếu đạo phải đúng theo đạo đức.

Euthyphro: Ðúng thế.

Socrates: Như vậy mọi thứ đúng theo đạo đức thì có tính hiếu đạo phải không? Nhưng sự thật thì mặc dù cái gì có tính hiếu đạo thì luôn đúng theo đạo đức, cái gì đúng theo đạo đức thì không luôn có tính hiếu đạo, một số có tính hiếu đạo và một số có cái gì khác, phải không?

Euthyphro: Tôi không hiểu ý ông, Socrates.

Socrates: Anh trẻ gấp đôi tôi và khôn gấp đôi tôi; nhưng như tôi đã nói, vì anh bị khủng hoảng bởi kiến thức rộng lớn của anh. Anh làm tôi ngạc nhiên, hãy trấn tỉnh lại. Thật ra những gì ý của tôi không có khó hiểu chút nào. Tôi luôn luôn bất đồng ý với nhà thơ viết bài thơ này: Nhưng Zeus đấng Sáng Tạo, ngài là người tạo dựng Tất cả vạn vật thế giới của ta, ngài sẽ không thất vọng Ở đâu có sự sợ hãi, ở đó có sự tôn kính Tôi không đồng ý với bài thơ này. Anh có muốn biết tại sao không?

Euthyphro: Chắc chắn.

Socrates: Tôi không nghĩ rằng đó là điều đúng để nói rằng ở đâu có sự sợ hãi, ở đó có sự tôn kính. Theo tôi thì có rất nhiều người sợ bệnh tật và nghèo đói và bất cứ sự gì không may mắn, và mọi người, mặc dù với sự sợ hãi của họ, không có một chút xíu tôn kính nào cho sự sợ hãi của họ. Anh đồng ý không?

Euthyphro: Chắc chắn.

Socrates: Như vậy thì nó không đúng để mà nói " Ở đâu có sự sợ hãi, ở đó có sự tôn kính". Ở đâu có tôn kính thì có sự sợ hãi, nhưng sự tôn kính thì không có ở khắp mọi nơi như sự sợ hãi, bởi vì sự sợ hãi giả định là lớn, nhiều hơn sự tôn kính. Sự tôn kính là một loại sợ hãi, giống như là "số lẻ" là một loại số; như vậy không có "số lẻ" ở nơi có số, nhưng luôn luôn có số ở nơi có "số lẻ". Anh hiểu ý tôi không?

Euthyphro: Chắc chắn.

Socrates: Như vậy đó là ý của tôi khi tôi hỏi anh lúc nẫy là có hiếu đạo khi có lòng đạo đức ngay thẳng không? Sự thật là ở đâu có hiếu đạo thì ở đó có lòng ngay thẳng, nhưng ở đâu có lòng ngay thẳng ở đó không hẳn có hiếu đạo, đúng không? Chúng ta đã chắc chắn với quan niệm này hay anh nghĩ khác?

Euthyphro: Chúng ta chắc chắn với quan niệm này; tôi nghĩ ông đúng rồi.

Socrates: Như vậy hãy xem phần tới. Nếu hiếu đạo là một loại của đạo đức ngay thẳng thì giả sử chúng ta nên tìm hiểu loại đạo đức ngay thẳng nào là hiếu đạo. Bây giờ nếu anh hỏi tôi về một thí dụ mà tôi nói bây giờ, chẳng hạn như "số chẵn" là loại số gì, hay cái gì là thực chất của loại số này, tôi sẽ nói "Cái gì không phải tam giác thường nhưng là một tam giác cân". Anh có nghĩ vậy không? (Chú thích: Ở đây ý của Socrates muốn nói số chẵn khi chia hai thì luôn luôn được hai phần bằng nhau như một tam giác cân khi chia hai thì sẽ được hai tam giác bằng nhau.)

Euthyphro: Vâng, tôi nghĩ như vậy.

Socrates: Như vậy tôi muốn anh giải thích cho tôi cũng như vậy về lòng đạo đức ngay thẳng là cái gì, khiến tôi có thể bảo Meletus ngưng ngay hành động tấn công không công bằng và bãi nại lời buộc tội về sự bất kính của anh ta. Bởi vì tôi đã được anh chỉ bảo thông suốt để biết rằng cái gì là tôn kính và hiếu đạo và cái gì thì không phải.

Euthyphro: Ðược rồi, Socrates, theo tôi thì tôn kính hay hiếu đạo là loại ngay thẳng liên quan đến sự coi sóc các thần linh, những loại còn lại thì liên quan đến coi sóc nhân loại.

Socrates: Euthyphro, theo tôi thì câu trả lời xuất sắc. Nhưng tôi vẫn chưa được những gì tôi muốn, bởi vì tôi không hiểu chắc ý của anh về sự coi sóc. Tôi giả định là anh không có ý nói coi sóc trong trường hợp của các vị thần thì giống hệt như sự coi sóc dùng thông thường cho các trường hợp khác, bởi vì chúng ta chắc chắn dùng từ - thí dụ như chúng ta nói không phải ai cũng biết coi sóc ngựa, nhưng chỉ những người huấn luyện ngựa. Có phải thế không?

Euthyphro: Chắc chắn.

Socrates: Bởi vì người huấn luyện ngựa là người coi sóc ngựa?

Euthyphro: Vâng.

Socrates: Cũng như vậy, không phải ai cũng coi sóc được chó mà chỉ những người huấn luyện chó?

Euthyphro: Ðúng thế.

Socrates: Bởi vì sự huấn luyện chó là sự coi sóc chó?

Euthyphro: Vâng.

Socrates: Vậy bò nhà nông là sự coi sóc bò.

Euthyphro: Chắc chắn.

Socrates: Nhưng kết quả của sự coi sóc thì giống hệt nhau mà phải không? Ý của tôi muốn nói nó là điều tốt và ích lợi cho vật được coi sóc, như anh thấy đấy những con ngựa khi được coi sóc bởi những người huấn luyện ngựa thì được ích lợi và phát triển khá hơn. Anh có đồng ý không?

Euthyphro: Ðồng ý.

Socrates: Như vậy, tôi giả sử, chó với huấn luyện chó, bò với bò nhà nông, vân vân ... Hay anh nghĩ là mục đích của sự coi sóc là làm hại vật được coi sóc?

Euthyphro: Chắc chắn không phải như vậy.

Socrates: Mục đích cho sự ích lợi phải không?

Euthyphro: Ðương nhiên.

Socrates: Như vậy nếu hiếu đạo là sự coi sóc các vị thần thì nó mang lại lợi ích cho các vị thần và nó có làm họ khá hơn không? Anh có đồng ý là khi anh làm hành động hiếu đạo, anh làm một số các vị thần khá hơn không?

Euthyphro: Không, chắc chắn không.

Socrates: Không, Euthyphro, tôi cũng không nghĩ là anh đã có ý đó - không khi nào; đó là lý do tại sao tôi ép anh giải thích loại coi sóc nào cho thần thánh mà anh muốn nói tới, bởi vì tôi đã không nghĩ rằng anh muốn nói đến loại này.

Euthyphro: Và đúng như vậy, Socrates, tôi không có ý nói loại mà ông vừa diễn tả.

Socrates: Tốt lắm, vậy loại coi sóc nào đối với các vị thần mà anh muốn nói là hiếu đạo?

Euthyphro: Cùng loại coi sóc mà những kẻ nô lệ cung phụng những vị chủ nhân, Socrates.

Socrates: Thì ra là vậy. Nó thuộc về loại phục dịch các vị thần, tôi giả sử.

Euthyphro: Ðúng y bong.

Socrates: Như vậy hãy xem trường hợp phục dịch làm bởi các vị y sĩ; anh có thể nói cho tôi cái gì là mục đích mà sự phục dịch thật sự được làm để đạt được không? Anh có nghĩ nó là sức khoẻ không?

Euthyphro: Vâng, tôi nghĩ như vậy.

Socrates: Thế còn loại phục dịch làm bởi những người thợ xây và sửa tầu? Cái gì là mục đích mà sự phục dịch được làm để đạt được?

Euthyphro: Dĩ nhiên là cái tầu, Socrates.

Socrates: Và trong trường hợp của những người thợ xây nhà tôi giả sử nó là căn nhà.

Euthyphro: Vâng, câu nói đó thì đúng, Socrates.

Socrates: Vậy nói cho tôi biết, anh bạn tốt của tôi ơi, cái gì là mục đích phục dịch các vị thần khi làm? Rõ ràng anh biết, bởi vì anh nói là sự hiểu biết về tôn giáo của anh thì hơn ai hết.

Euthyphro: Vâng, và đó lời một lời thành thật, Socrates.

Socrates: Như vậy trước mặt Trời, nói cho tôi biết việc gì là sự tột cùng sáng ngời mà các vị thần được khi dùng sự phục dịch của chúng ta?

Euthyphro: Họ được nhiều kết quả sáng ngời, Socrates.

Socrates: Anh bạn của tôi ơi, các vị chỉ huy quân đi cũng vậy thôi; giống như nhau ta có thể tổng kết một cách dễ dàng là những gì họ đạt được như là chiến thắng cuộc chiến tranh, phải vậy không?

Euthyphro: Dĩ nhiên.

Socrates: Nhà nông cũng đạt được nhiều kết quả sáng ngời; giống như nhau sự thành đạt của họ có thể được tổng kết như là sản xuất thực phẩm từ đất.

Euthyphro: Ðúng thế.

Socrates: Như vậy những thành quả sáng ngời đạt được của các vị thần thì sao? Sự tổng kết thành quả của họ là cái gì?

Euthyphro: Tôi đã nói với ông mới đây, Socrates, rằng nó là mt công việc khó khăn cho ông để mà hiểu chi tiết của vấn đề này. Nhưng tôi có thể nói một cách tổng quát cho ông hiểu là nếu một người hiểu nói và làm làm sao, khi cầu nguyện và tế lễ, những gì làm các vị thần hài lòng, thì đây là điều hiếu đạo; và sự nhận định này gìn giữ đời sống tư và công trong nước. Và cái gì ngược lại không làm hài lòng các vị thần là vô đạo; đây là điều làm đảo lộn và phá nát mọi thứ.

Socrates: Tôi chắc chắn anh đã có thể nói gọn hơn câu trả lời tổng kết cho câu hỏi của tôi, Euthyphro, nếu anh muốn. Ðiều hiển nhiên là anh thật sự không muốn dậy tôi. Tại sao anh lại tránh trả lời tôi ở những lúc gay cấn, tới lúc này chính ra là tôi đã có tất cả từ anh những dữ kiện mà tôi mong muốn về vô đạo. Như vậy - bởi vì người tình phải theo sự dẫn dắt mối tình của mình từng bước - làm ơn nói cho tôi biết ý anh lần này về hai cụm từ "hiếu đạo" và "vô đạo", có nghĩa là tế lễ và cầu nguyện?

Euthyphro: Ðúng.

Socrates: Tế lễ có nghĩa dâng qùa lên các vị thần, và cầu nguyện là cầu xin họ mà phải không?

Euthyphro: Ðúng như vậy, Socrates.

Socrates: Như vậy với quan niệm này thì hiếu đạo sẽ là một môn khoa học về sự cầu xin và ban bố.

Euthyphro: Ông hoàn toàn hiểu ý của tôi, Socrates.

Socrates: Anh bạn của tôi ơi, anh thấy chưa, tôi là người yêu phục sự thông thái của anh và lúc nào cũng chú ý đến nó, không bỏ xót một chữ nào của anh để rơi xuống dưới đất cả. Nhưng nói cho tôi biết hình thức gì của sự phục dịch này tới các vị thần? Anh nói nó bao gồm cả việc xin họ và cho họ phải không?

Euthyphro: Vâng, tôi nói như thế.

Socrates: Như vậy theo đúng cách thức xin là xin họ những gì mình cần từ họ phải không?

Euthyphro: Nếu không thì xin cái gì?

Socrates: Tương tự như vậy, theo đúng cách thức cho thì mình dâng cúng những vật mà họ thật sự cần từ mình phải không? Bởi vì chắc chắn cúng làm gì những vật mà họ chẳng cần đến.

Euthyphro: Ðúng như vậy, Socrates.

Socrates: Euthyphro, hình như hiếu đạo là một nghệ thuật buôn bán, trao đổi giữa các thần linh và phàm nhân.

Euthyphro: Vâng, nếu ông muốn diễn tả nó như vậy.

Socrates: Tôi chẳng thích nói như vậy tí nào trừ phi đó là điều thực sự. Nhưng hãy nói cho tôi biết các vị thần được những ích lợi gì khi nhận những vật cúng bái đó từ chúng ta? Những gì họ ban cho thì rõ ràng quá rồi, họ cho chúng ta toàn những sự tốt đẹp; song le họ được lợi gì từ những vật mình dâng cúng? Sự trao đổi giữa mình và họ chỉ có lợi cho mình đến độ mình nhận toàn những sự tốt còn họ chẳng nhận được gì từ mình?

Euthyphro: Nhưng, Socrates, ông có thể tưởng tượng được rằng các vị thần thần linh rút tỉa được những sự lợi ích từ những vật nhận của chúng ta không?

Socrates: Nếu không thì tại sao chúng ta lại dâng cúng những vật này với các vị thần, Euthyphro?

Euthyphro: Tại sao, danh dự và lòng kính mến và - như tôi vừa mới nói - lòng biết ơn; theo ông thì là cái gì?

Socrates: Như vậy hiếu đạo là lòng biết ơn các vị thần, không phải là cái gì ích lợi hoặc họ ưa thích, phải vậy không Euthyphro?

Euthyphro: Theo ý kiến của tôi thì nó chính là vật họ vô cùng yêu quý.

Socrates: Như vậy rõ ràng hiếu đạo là cái gì mà các vị thần rất yêu quý.

Euthyphro: Chắc chắn như vậy.

Socrates: Nếu đó là điều anh nói, anh có ngạc nhiên không khi nền tảng của sự lý luận của anh đã thay đổi thay vì giữ nguyên lập trường? Anh có còn đổ tội cho tôi là Daedalus chạy từ điểm này qua điểm khác, khi chính anh còn giỏi hơn cả Daedalus nói lòng vòng không? Anh có thấy cuộc tranh luận của chúng ta đã quay lại điểm từ đầu không? Anh chắc chắn còn nhớ rằng lúc đầu chúng ta đã tìm ra là hiếu đạo và cái gì thần yêu thì khác nhau, là hai vật khác biệt. Anh có còn nhớ không?

Euthyphro: Vâng, tôi nhớ.

Socrates: Như vậy anh có biết rằng những gì anh nói hiếu đạo là những gì thần ưa thích và yêu quý không? Cái này cùng nghĩa với những gì thần yêu, phải thế không?

Euthyphro: chắc chắn.

Socrates: Như vậy, một là chúng ta đã sai với sự kết luận vừa rồi, hai là, nếu chúng ta đúng, chúng ta đã lầm lẫn với giả định hiện tại.

Euthyphro: Hình như vậy.

Socrates: Như vậy chúng ta phải bàn lại từ đầu về hiếu đạo; bởi vì tôi không thể đồng ý khi chưa học, biết được câu trả lời. Xin đừng có đùa với tôi, nhưng cố hết sức anh để chú ý đến vấn đề và nói cho tôi biết sự thật; bởi vì theo như anh biết, giống như Proteus, anh không thể đi khi chưa nói. Nếu anh không biết chút gì về hiếu đạo hay vô đạo anh chắc chắn sẽ không bao giờ định truy tố người cha già của anh về tội giết người chỉ vì một người làm công; anh sẽ quá sợ hãi các vị thần linh, và quá xấu hổ khi người ta nghĩ về anh, khi anh làm một điều như vậy, trong trường hợp anh sai lầm. Như vậy, tôi chắc chắn anh nghĩ là anh biết hết tất cả những gì là hiếu đạo và những gì không phải. Anh Euthyphro xứng đáng ơi, nói cho tôi biết ý của anh và đừng che dấu nữa.

Euthyphro: Thôi để lần khác đi, Socrates; hiện giờ tôi đang có một cái hẹn cấp bách ở chỗ khác, đến giờ tôi phải đi rồi.

Socrates: Anh đối xử với tôi như vậy à, anh bạn của tôi! Anh bỏ đi như vầy giết tan hy vọng lớn lao của tôi! Tôi tưởng rằng nếu tôi được học hỏi từ anh về hiếu đạo và vô đạo tôi sẽ vừa tránh được lời buộc tội của Meletus (bằng cách chứng tỏ cho anh ta thấy tôi đã học hỏi tôn giáo từ Euthyphro và tôi không còn nông cạn để diễn tả những quan niệm độc lập và dị biệt nữa.) và sống khá hơn cho suốt cuộc đời còn lại. ?

Tài Liệu Tham Khảo:

1.         Plato, The Last Day Of Socrates, Penguin Classics, Translated by Hugh Tredennick.

2.         The Enduring questions, Main problems of Philosophy, 3rd Edition, Melvin Rader, Holt & Rinehard & Winston Inc., 1976.